Domain (tập xác định) là tập hợp mọi giá trị mà bạn được phép đưa vào hàm số. Range (tập giá trị) là tập hợp mọi giá trị mà hàm số thực sự tạo ra. Nói gọn: domain là câu hỏi " được phép bằng bao nhiêu?", còn range là câu hỏi " có thể bằng bao nhiêu?". Trên đồ thị, domain đọc theo chiều ngang (trục ), range đọc theo chiều dọc (trục ).
Ví dụ với : biểu thức trong căn không được âm nên domain là ; căn bậc hai không bao giờ âm nên range là .
Trong toán, "domain" không liên quan đến tên miền website. Còn "range" trong thống kê lại là một khái niệm khác: khoảng biến thiên (giá trị lớn nhất trừ nhỏ nhất).
Phân biệt tập xác định và tập giá trị
| Domain (tập xác định) | Range (tập giá trị) | |
|---|---|---|
| Nói về | Đầu vào | Đầu ra |
| Đọc trên đồ thị | Đồ thị trải từ đâu đến đâu theo chiều ngang | Đồ thị trải từ đâu đến đâu theo chiều dọc |
| Thường bị giới hạn bởi | Mẫu số khác 0, biểu thức trong căn bậc chẵn không âm, bối cảnh thực tế | Đỉnh parabol, tiệm cận ngang, căn thức không âm, domain bị giới hạn |
| Ví dụ |
Cách tìm tập xác định (domain): 3 quy tắc
- Mẫu số phải khác 0. Với , domain là mọi số thực trừ .
- Biểu thức trong căn bậc chẵn phải không âm. Với , cần , nên .
- Bối cảnh thực tế giới hạn . Số vé, số người, số sản phẩm phải là số nguyên không âm; thời gian không âm; không vượt quá sức chứa đề bài cho.
Hàm bậc nhất, hàm bậc hai, đa thức và hàm mũ (khi không có bối cảnh) có domain là mọi số thực.
Cách tìm tập giá trị (range)
| Dạng hàm | Range |
|---|---|
| Bậc nhất , | Mọi số thực |
| Bậc hai dạng đỉnh | nếu ; nếu |
| Hàm mũ với | (không bao giờ chạm ) |
| Căn thức | |
| Mọi số thực trừ |
Nếu domain bị giới hạn, range cũng bị cắt theo. Ví dụ với có range .
Mẹo Desmos
Gõ hàm vào Desmos (có sẵn trong Bluebook cho toàn bộ phần Toán), rồi nhìn đồ thị: kéo mắt theo chiều ngang để thấy domain, theo chiều dọc để thấy range. Bấm vào đỉnh parabol để Desmos hiện tọa độ. Muốn giới hạn domain, gõ điều kiện trong ngoặc nhọn, ví dụ y = 2x + 1 {0 <= x <= 5}.
Ví dụ minh họa (dạng Digital SAT)
Ví dụ 1: range của hàm bậc hai
Đề bài: The function is defined by . Which of the following describes the range of ?
A)
B)
C)
D)
Lời giải: Hàm có dạng đỉnh với , , . Vì nên parabol úp xuống, đỉnh là điểm cao nhất. Giá trị lớn nhất của là 8, nên range là . Đáp án B. Phương án C lấy nhầm hoành độ đỉnh ; phương án D lấy nhầm hệ số .
Ví dụ 2: domain trong bối cảnh thực tế
Đề bài: A theater sells tickets for 12 dollars each and has 250 seats. The function gives the revenue, in dollars, from selling tickets for one show. Which of the following is the most appropriate domain for ?
A) All real numbers
B) All real numbers such that
C) All integers such that
D) All integers such that
Lời giải: là số vé bán được nên phải là số nguyên, không âm và không vượt quá 250 ghế. Đáp án C. Phương án B cho phép vé, vô lý. Phương án D nhầm domain với range: 3.000 là doanh thu tối đa , tức là giới hạn của , không phải của .
Ví dụ 3: câu tự điền đáp án (khó)
Đề bài: The function is defined by . What is the greatest value of in the domain of ?
Lời giải: Cần , tức , nên . Kiểm tra lại: xác định, còn không xác định. Đáp án: 9.
Ví dụ 4: bẫy rút gọn phân thức (khó)
Đề bài: The function is defined by . Which of the following is NOT in the range of ?
A)
B)
C)
D)
Lời giải: Trước hết, domain loại . Với , . Hàm đạt mọi giá trị, trừ đúng giá trị tại , tức . Kiểm tra từng phương án: , , , nhưng không có hợp lệ nào cho . Đáp án D. Trên Desmos, đồ thị là một đường thẳng có một lỗ hổng tại .
Bẫy thường gặp
- Đọc nhầm trục. Domain là chiều ngang (), range là chiều dọc (). Khi đề hỏi range mà bạn trả lời bằng khoảng của , cả bốn phương án thường có sẵn để bẫy.
- Rút gọn phân thức trước khi tìm domain. Giá trị làm mẫu bằng 0 vẫn bị loại sau khi rút gọn, và nó tạo ra một giá trị bị thiếu trong range (Ví dụ 4).
- Nhầm dấu ở dạng đỉnh. nghĩa là . Nhưng nhớ rằng range của hàm bậc hai chỉ phụ thuộc vào và dấu của , không phụ thuộc vào .
- Quên bối cảnh. Khi là số người hay số vé, domain chỉ gồm số nguyên không âm (Ví dụ 2).
- Lẫn với . Căn thức cho phép bằng 0 (); mẫu số không cho phép bằng 0 (); hàm mũ chỉ tiến gần tiệm cận nên dùng .
SAT kiểm tra phần này như thế nào?
- Domain và range thuộc phần Advanced Math (Toán Nâng Cao), chiếm khoảng 35% phần Toán, tức 13 đến 15 trong 44 câu, ở mảng "hàm số phi tuyến" (nonlinear functions). Các câu về hàm bậc nhất trong bối cảnh thực tế thuộc phần Algebra, cũng chiếm khoảng 35% (College Board, Assessment Framework).
- Dạng thường gặp: chọn khoảng giá trị đúng cho range, chọn domain hợp lý nhất trong bối cảnh, và câu tự điền "giá trị lớn nhất/nhỏ nhất của (hoặc )". Khoảng 25% câu Toán là câu tự điền đáp án.
- Bảng công thức (reference sheet) của SAT không có quy tắc về domain hay range, nên bạn cần nắm các quy tắc trên. Desmos có sẵn cho toàn bộ phần Toán và rất hợp để kiểm tra đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Domain khác gì range?
Domain là các giá trị đầu vào được phép dùng; range là các giá trị đầu ra mà hàm thực sự đạt được. Với , domain là mọi số thực, nhưng range chỉ là .
Tập giá trị tiếng Anh là gì? Tập xác định tiếng Anh là gì?
Tập giá trị là range, tập xác định là domain. Đề SAT viết bằng tiếng Anh, nên bạn sẽ gặp các cụm như "the domain of " hay "the range of ".
Hàm số nào có tập xác định là mọi số thực?
Hàm bậc nhất, bậc hai, đa thức và hàm mũ, khi không có điều kiện bối cảnh. Hàm có mẫu chứa hoặc có căn bậc chẵn chứa thì thường bị giới hạn.
Range trong thống kê có giống range của hàm số không?
Không. Trong thống kê, range là khoảng biến thiên của một tập dữ liệu: giá trị lớn nhất trừ giá trị nhỏ nhất. Range của hàm số là cả một tập hợp các giá trị đầu ra.
Có nên dùng Desmos để tìm domain và range không?
Có, đặc biệt để kiểm tra. Nhưng hãy cẩn thận với lỗ hổng trên đồ thị (như Ví dụ 4): Desmos có thể không hiện rõ một điểm bị loại, nên vẫn cần kiểm tra mẫu số bằng tay.
Học tiếp
- Định nghĩa ngắn: tập xác định (domain) và tập giá trị (range).
- Range của hàm bậc hai: dạng đỉnh (vertex form).
- Domain của phân thức và căn thức: hàm phân thức và phương trình chứa căn.
- Domain và range đổi chỗ cho nhau ở hàm ngược.
- Ước lượng điểm của bạn bằng công cụ tính điểm Digital SAT miễn phí, rồi luyện thêm trong ngân hàng câu hỏi Lumist.
